Tynki gipsowe

W Polsce tynkowanie ścian czy sufitów, stanowi do dzisiaj kłopotliwy problem wykonawczy.  W większości przypadków, jakość uzyskiwanych powierzchni, przy stosowaniu tradycyjnych technologii tynkowania ( cement, wapno, piasek ) z reguły jest niewystarczająca jak na oczekiwania inwestora. Bardzo często na tych powierzchniach wykonuje się dodatkowe szpachlowanie wygładzające materiałem gipsowym, które zdecydowanie podnosi koszt prac tynkarskich w stosunku do założonego.

Obecnie, już coraz śmielej na budowach w Polsce wprowadza się, technologie tynków wewnętrznych - gipsowych. Stwierdzono już definitywnie, iż dzięki nim, wykańczanie ścian lub sufitów stało się o wiele łatwiejsze i szybsze, a uzyskanie powierzchni o wysokiej jakości nie stanowi żadnego problemu.

Na czym polega ta zdecydowana przewaga tynków gipsowych nad tradycyjnymi?

Przede wszystkim, tynki gipsowe wykonuje się techniką jednowarstwową, od razu wykańczając powierzchnię ostatecznie. Są łatwe do wygładzania, przy czym powstaje mała ilość odpadów, są szybkoschnące i pozwalają uzyskiwać wysokie wydajności tynkowania. Są to gotowe, przygotowane fabrycznie mieszanki tynkarskie. Głównymi składnikami tynków gipsowych jest przede wszystkim wysokiej jakości nie zanieczyszczony gips, kruszywo kalibrowane (śred. do 1,2 mm) i wiele uszlachetniających dodatków jak plastyfikatory, opóźniacze i inne.

Tynki gipsowe produkuje się w dwóch wersjach technologicznych. Jako tynki maszynowe, które wykonuje się na budowach przy zastosowaniu specjalnych agregatów tynkarskich oraz jako tynki ręczne, preferowane przy wykonawstwie prac remontowych z niewielkimi powierzchniami do otynkowania np. do 50 m2.

  W Europie Zachodniej technologia tynków gipsowych jest powszechna w realizacjach budownictwa mieszkaniowego wielorodzinnego i jednorodzinnego. Stosowana jest w wielu obiektów użyteczności publicznej, takich jak: szkoły, biura, szpitale itp., a także na budowach różnych obiektów usługowych ( hotele, banki, markety i inne). W Polsce również już, w tej technologii realizuje się sporo obiektów.

Dlaczego tynki gipsowe są sprawcą technologicznej rewolucji w wykańczaniu wewnętrznym powierzchni ścian i sufitów. W praktyce mogą być stosowane wszędzie, oprócz pomieszczeń, które określamy jako ewidentnie mokre, gdzie wilgoć występuje stale i w dużych ilościach. Są to przykładowo: zakłady przetwórstwa żywności, baseny pływackie, łaźnie. Stosując technologię tynków gipsowych- mechanicznych, prace tynkarskie wykonuje się przeciętnie o 100% szybciej niż w technologii tradycyjnej. Dla wykonania 100 m2 tynku gipsowego potrzeba tylko 43 godziny pracy , dla wykonania 100 m2 tynku tradycyjnego 95 godzin. 

Obecnie koszt 1 m2 tynku gipsowego-maszynowego na ścianie czy na suficie zrównał się w Polsce już z kosztem tynków cementowo-wapiennych wykonywanych ręcznie wraz ze szpachlowaniem.

Należy przypuszczać, że te korzystne parametry wydajności ( bo dwa razy szybciej) i równe koszty obu tynków, oraz gwarancja wysokiej jakości wykończenia, wpłynęły zdecydowanie na zainteresowanie tynkami gipsowymi licznych inwestorów i projektantów. Szacuje się, że obecnie rocznie w Polsce wykonuje się grubo ponad 2 mln m2 tynków gipsowych. W wielu miastach na budowach widuje się już ekipy tynkarzy gipsowych.

Wynalazcą technologii tynkowania maszynowego jest firma "KNAUF". To specjaliści tej firmy wiele lat temu opracowali odpowiedni materiał tynkarski na bazie gipsu, który nadawał się do zastosowania z maszyną mieszająco-pompującą. Musiał spełniać konieczne warunki plastyczności dla przesyłu wężem. Posiadać w miarę długi i stabilny czas wiązania oraz jednorodną strukturę. Powinien się charakteryzować dobrą przyczepnością do podłoża i nie mógł stwarzać żadnych problemów wykonawczych na ścianie, aż do ostatecznego wykończenia.

Obecnie firma "KNAUF" należy do największych producentów materiałów gipsowych w Europie. W swojej ofercie tynków posiada cztery tynki maszynowe. Są one produkowane w workach po 30kg i luzem ( transport cysternami).

  • MP-75 tynk gipsowy standardowy,
  • MP-75L tynk gipsowy "lekki",
  • MP-75F tynk gips.-wap., struktura "filcowana",
  • MP-75 G/F tynk gips.-wap., możliwa struktura "filcowana" lub gładka,

Produkuje również tynki gipsowe ręczne( w workach po 30kg):

  • "ROTBAND" uniwersalny o podwyższonej przyczepności,
  • "GOLDBAND-NEU" tynk ścienny,
  • "HP 100" szybki, renowacyjny,

Środki gruntujące, niezbędne dla technologii tynków gipsowych takich jak:

  • "GRUNDIERMITTEL" obniżający chłonność podłoża,
  • "BETOKONTAKT-90" poprawiający przyczepność podłoża,

 Produkuje też w swojej fabryce "PFT", cały zestaw potrzebnych urządzeń do wykonawstwa tynków w technologii maszynowej; Agregaty tynkarskie: PFT-"Monojet", PFT G-4 i najnowszy G-5, Urządzenie do tłoczenia suchej masy tynkarskiej: PFT-"Silomat" Potrzebne drobne oprzyrządowanie i kompletne zestawy narzędzi. Na terenie Polski uruchomiono logistykę dostaw tynków maszynowych firmy Knauf bezpośrednio na budowy w systemie luzem. Polega to na tym, że wykonawca tynków otrzymuje materiał bezpośrednio na plac budowy, w specjalnych, hermetycznych pod względem wilgoci, kontenerach. Po opróżnieniu, są one uzupełniane z cysterny samochodowej przybywającej bezpośrednio z fabryki. Ten sposób dostaw likwiduje bardzo kłopotliwy problem znalezienia suchego miejsca na budowie dla składowania worków z materiałem tynkarskim.. Zarazem eliminuje koszty transportu wewnętrznego worków do agregatu tynkarskiego. Firma, która chce skorzystać z tego sposobu dostaw musi posiadać dodatkowo na swoim wyposażeniu urządzenie "Silomat", które transportuje pneumatycznie suchą mieszankę tynkarską z kontenera do agregatu.

Aby sprostać zwiększającemu się zainteresowaniu technologiami tynków gipsowych w Polsce, firma "KNAUF" realizuję budowę fabryki tych produktów. Wytwórnia powstaje w miejscowości Jaworzno na Śląsku, a bazowym surowcem do produkcji będzie gips REA, pozyskiwany z nowej instalacji odsiarczania spalin w elektrowni "Jaworzno". Należy oczekiwać, że tynki tam produkowane szybko znajdą sporą rzeszę swoich stałych odbiorców. Ta inwestycja jest odpowiedzią firmy "KNAUF" na fakt, że w polskim budownictwie z roku na rok wzrasta o około 100% zapotrzebowanie na te materiały. Potencjalne potrzeby rynku budowlanego w Polsce wskazują na to, że trend wzrostowy utrzyma się wiele lat.

Jakie są charakterystyczne właściwości tynku gipsowego. Jest on określany terminem jako tzw. tynk "ciepły". Posiada, w przeciwieństwie do tynków cementowo-wapiennych, bardzo niski współczynnik przewodzenia ciepła. Kształtuje się on w przedziale od 0,25 do 0,35 W/mK. Tworzy przytulną atmosferę w pomieszczeniu, a zarazem, poprzez swoją dobrą izolacyjność termiczną ma wpływ na oszczędzanie energii cieplnej.

 Przy pomocy tynków gipsowych, bez trudu można uzyskiwać gładkie, bardzo równe, dokładnie wykończone i bardzo estetyczne powierzchnie. Dopuszczalne obowiązujące normatywne odchylenia równości tynków, wynoszą 2 mm na długości 2 m i u większość wykonawców nie ma z tym problemu. Tynki gipsowe są bardzo dobrym podłożem pod powłoki malarskie, tapety lub płytki ceramiczne. Stosować je można bez ograniczeń w kuchniach, łazienkach i piwnicach. Szybkie wysychanie jest ważną zaletą tego materiału. Już po pierwszej fazie wysychania, uzyskuje wilgotność do 5,5% wagowo ( inne tynki 9,5-15%).Pełne wyschnięcie następuje po 10 do 14 dni i jest zależne od grubości warstwy tynku, temperatury i wilgotności w pomieszczeniu. Po wyschnięciu jest odporny na ścieranie. Bez problemu można wbijać w niego gwoździe, nie odpryskuje.

Podstawowym składnikiem tynku jest gips ( CaSO4 + 2 H2O). Minerał ten zawiera w sobie dwie molekuły krystalicznej wody, które wyraźnie wpływają na podwyższenie ogniochronności tego materiału. Podczas ewentualnego pożaru, uwalniają się w formie pary wodnej i wydatnie spowalniają proces nagrzewania otynkowanego elementu. Otulina z tynku gipsowego pod względem ogniochronności jest równoważna otulinie betonowej.

Tynk gipsowy nie drażni skóry ludzkiej, posiada taki sam jak ona poziom współczynnika pH i taką samą wielkość oporu dyfuzyjnego pary wodnej. Poprzez znaczną swoją porowatość, jest sprawcą utrzymywania przyjemnego klimatu we wnętrzach. Kiedy w pomieszczeniach otynkowanych tynkiem gipsowym wystąpi nadmierna wilgoć, wchłania ją. Przekazuje z powrotem do wnętrza, kiedy poziom wilgoci w pomieszczeniu wyraźnie się zmniejszy.

Co powinien zrobić wykonawca aby poprawnie, zgodnie z technologią, wykonać tynk gipsowy?

W pierwszej kolejności musi właściwie ocenić podłoże i rozważyć, czy nie jest konieczne jego zagruntowanie. Należy pamiętać, aby tynk gipsowy podczas wiązania na ścianie lub suficie nie był za szybko pozbawiany wody w wyniku dużej chłonności podłoża. W innym skrajnym przypadku, gładkie i nie chłonne podłoża mogą być przyczyna zjawiska "odparzenia" tynku. Uwzględniając powyższe, podłoża dzieli się na chłonne ( np.. gazobeton), średnio chłonne (np. cegła ceramiczna, silikatowa) i nie chłonne lub gładkie ( np. beton ). Przy dużej chłonności powierzchni, aby ją zmniejszyć, stosuje się płynny środek gruntujący "Grundiermittel", nanosząc go metodami malarskimi (np. pędzlem, wałkiem ). Dla powierzchni średnio chłonnych w zasadzie nie wymagane jest gruntowanie. W przypadku murów ceramicznych z szerokimi spoinami wskazane jest wyrównanie chłonności środkiem "Grundiermittel", aby uniknąć zjawiska wciągania tynku na siatce spoin

Na powierzchnie nie chłonne lub gładkie, stosuje się środek gruntująco-uszorstniający "Betokontakt-90". Jest to płynna mieszanina żywic z piaskiem kwarcowym. Tworzy po wyschnięciu powłokę przypominającą rzadki papier ścierny. Nanosi się na powierzchnie tak samo jak "Grundiermittel" czyli technika malarską.

Prawie w każdym przypadku przed gruntowaniem, aby uniknąć późniejszych niespodzianek, należy przeprowadzić dodatkowo wstępne badanie podłoża. Wykonuje się tzw. "próbę ścierania". Koniecznym jest sprawdzenie, czy powierzchnia jest wolna od kurzu budowlanego i luźnych niezwiązanych elementów. Aby związać cząsteczki kurzu należy powierzchnię przed tynkowaniem zwilżyć. Drugą- " próbę skrobania", wykonuje się, kiedy podłoże przeznaczone do otynkowania uległo wcześniejszemu opaleniu ogniem lub było przemarznięte. Wówczas wszystkie luźne części zeskrobuje się szczotką stalową a następnie odkurza i gruntuje środkiem "Betokontakt-90". Trzecia próba polega na sprawdzeniu wilgotności powierzchni pod tynkowanie. Najczęściej dotyczy to powierzchni betonowych. Mokrym pędzlem zwilża się beton wykonując jeden maz po przekątnej. Gdy po 3-5 minutach jasne zabarwienie w tym miejscu ściemnieje, oznacza to, że podłoże jest wystarczająco chłonne. Jeżeli nie ściemnieje, to znaczy, że albo beton ma wilgotność powyżej 2-3% wagowo i jest jeszcze za mokry lub na powierzchni znajduje się w nadmiernych ilościach środek adhezyjny np. olej szalunkowy. Można go wykryć stosując lampę kwarcową, w świetle której środki te fluoryzują na zielono. Konieczne jest usunięcie takich powłok. Szczegółowa informacja, jakie środki gruntujące stosować na jakie powierzchnie i przy jakich tynkach zawarte są w tabeli.

Należy bezwzględnie uważać aby nie tynkować w temperaturze poniżej 5 ºC, dotyczy to powietrza jak i powierzchni do otynkowania.

Kolejną czynnością jest zamocowanie na zaprawie gipsowej, metalowych ochronnych listew narożnych. Dotyczy to naroży ścian i wszystkich krawędzi otworów drzwiowych i okiennych. Czasami koniecznym jest użycie listew tynkarskich pośrednich dla utrzymania równości powierzchni. Stosuje się to z reguły przy tynkowaniu dużych i wysokich płaszczyzn np. ściany na klatkach schodowych.

Przy technologii tynku maszynowego, cykl wykonania powierzchni na "gotowo" wynosi około 3 godzin i jest zależny od temperatury powietrza. Czym jest cieplej tym szybciej i odwrotnie. Ten rytm narzuca dyscyplinę wykonawczą.

Po nałożeniu tynku na ścianę lub sufit metodą natrysku agregatem tynkarskim (np. PFT G-4), powierzchnię równa się wstępnie łatą typu "h" ( dł. 1,5m.). Po upływie 80-100 min., jak tynk lekko zmatowieje, doprowadza się powierzchnię do wymaganej równości, wyciągając razem wszystkie krawędzie zewnętrzne i wewnętrzne. Kiedy tynk dalej podeschnie, wyrównywać dalej powierzchnie pacą stalową. Po odczekaniu nawilża się tynk tzw. "mgłą wodną" (specjalna końcówka węża) i wygładza się pacą gąbczastą ("filcuje").Po kolejnym podeschnięciu, wykonuje się gładzenie ostateczne pacą lub kielnią stalową.

W Polsce, czteroosobowe brygady tynkarzy gipsowych, na obecnie realizowanych obiektach uzyskują już rzeczywiste dzienne wydajności na poziomie od 80 do 120 m2. W dużej mierze zależy to od złożoności powierzchni lub od poziomu wyposażenia technicznego. Przy technologii: kontener - silomat - agregat G-4, wydajność jest najwyższa, natomiast przy materiale workowanym wsypywanym ręcznie do agregatu G-4,wyraźnie niższa.

Na rynku polskim obecnie oferowane są dwa podstawowe tynki maszynowe-gipsowe firmy "Knauf": MP- 75 i MP- 75L. Należy zwrócić uwagę na tzw. wydajność objętościową tych materiałów co zdecydowanie rzutuje na koszt końcowy m2 tynku na ścianie.

W przypadku tynku MP-75 ze 100kg suchej masy, po zarobieniu go wodą w agregacie, uzyskuje się 100 l gotowej zaprawy natomiast ze 100kg tynku MP-75L (lekki), aż 125 l. Zużycie Tynku MP-75 średnio wynosi 10 kg/m2/1cm grubości, przy tynku MP-75L wynosi 8 kg/m2/1cm grubości. Dodatkowo tynk MP-75L jest bardziej plastyczny czyli łatwiejszy w obróbce i mniej pracochłonny. Ze względu na zawartość kruszyw lekkich jest "cieplejszy" od MP-75 o 20%. Z pozostałymi parametrami techniczno-fizycznymi tynków można się zapoznać w załączonej tabeli. Oba tynki posiadają wspólną aprobatę techniczną ITB AT-15-3124/98 z terminem ważności do 30.06.2003r.

Osobnym tematem są to specjalne urządzenia wykorzystywane przy technologii tynkowania maszynowego. Podstawowym jest agregat tynkarski np. PFT G-4. Posiada komorę wsypu suchego materiału z pochylonym kołem nasypowym, komorę mieszania z wodą, pompę śrubową metalowo-gumową , która przepycha zaprawę wężem pod dużym ciśnieniem do końcówki rozbryzgowej. Integralną częścią tej maszyny jest sprężarka podająca sprężone powietrze na koniec węża dla rozbryzgu zaprawy na ścianę, a zarazem tynkarz może nim zdalnie włączać i wyłączać agregat. Wydajność podawania zaprawy od 6 do 55 l/min. Ciśnienie podawania do 30 bar. Odległość podawania do 50 m.

Dla wprowadzenia logistyki dostaw tynku luzem na budowy, a zarazem podwyższenia wydajności prac tynkarskich, niezbędnym jest stosowanie dodatkowo pneumatycznego urządzenia tłoczącego suchą zaprawę tynkarską z kontenera stojącego na placu budowy do agregatu wewnątrz budynku. "Silomat" firmy PFT, bo tak się nazywa to urządzenie, jest w pełni zintegrowany z agregatem G-4. Można nim przesuwać suchą masę nawet na odległość do 190 m. z wydajnością 20 kg/min.

Powoli staje się coraz powszechniejsze stosowanie tynków gipsowych ręcznych. Wykorzystuje się je z powodzeniem w pracach renowacyjnych i remontowych. W przeciwieństwie do tynków maszynowych, ich czas wykonania jest krótszy i wynosi 1,5 godziny. To oznacza ,że tynkarz w tym czasie musi ostatecznie wykończyć tynkowaną powierzchnię.

Tynki ręczne miesza się z wodą przy pomocy mieszadła napędzanego wiertarką. Na podłoże nakłada się ręcznie pacą od dołu, dążąc do w miarę równego rozłożenia masy. Wszystkie pozostałe czynności obróbcze są identyczne jak przy tynkach maszynowych. Nawet stosowane narzędzia są takie same.

Obecnie najbardziej popularne w Polsce są dwa tynki gipsowe ręczne firmy "Knauf": "ROTBAND" i "GOLDBAND". Są to produkty workowane po 30 kg.

Tynk "Rotband", ze względu na swoją dużą przyczepność do podłoża, określa się jako uniwersalny i może być stosowany bez ograniczeń do tynkowania ścian i sufitów. Szczególnie nadaje się do tynkowania powierzchni w kuchniach i łazienkach. Minimalna grubość 5 mm. Pod okładziny ceramiczne zaleca się warstwę minimum 10 mm.

Tynk "Goldband" posiada nieco niższe parametry, ale idealnie nadaje się do tynkowania ścian murowanych. Zaleca się aby minimalna grubość tynku wynosiła 8 mm. Oba tynki "Rotband" i "Goldband", posiadają wspólną aprobatę techniczną ITB AT-15-3047/98 z terminem ważności do 30.04.2003r.

Tynki ręczne z powodzeniem wykorzystują małe firmy rzemieślnicze. Ostatnio zainteresowały się nimi też firmy wymieniające okna, stosując do obróbek wewnętrznych ościeży.

Ze względu na niedokładności w pracach murarskich czy betonowych, średnia grubość tynku gipsowego w Polsce wynosi obecnie średnio 2 cm. Jeszcze minie wiele czasu aby ją zmniejszyć do poziomu nominalnego czyli 1 cm.

Na zakończenie, jeszcze parę szczegółowych ale ważnych informacji wykonawczych. Przewody elektryczne należy przykrywać warstwą tynku gipsowego minimum 5 mm. Dla uniknięcia ewentualnych zarysowań tynku na przejściach między różnymi podłożami np. beton / gazobeton, cegła / beton, cegła / gazobeton, stosuje się pasy wzmacniające o szerokości 40 cm, ze specjalnej siatki z włókna szklanego o nazwie "Gitex", wtapiając ją w warstwę tynku. Bruzdy z przewodami lub rurami dla oszczędności materiału można również zasłonić siatką "Gitex" lub odpowiednimi do tego nierdzewnymi siatkami stalowymi.

Przy konieczności otynkowania elementów stalowych (muszą być zabezpieczone antykorozyjnie) lub drewnianych, stosuje się w tych przypadkach specjalne materiały pomocnicze tzw. "nośniki tynku". Są to sztywne siatki z cienkich drutów stalowych ocynkowanych z przeplecionymi wkładkami z twardej tektury (np. "Stukanet"), które w całości separują nałożony na nie tynk od podłoża. Oczywiście szerokość tynku "zawieszonego" na siatce nie może być zbyt duża.

W tym artykule ograniczyłem się tylko do wstępnej prezentacji technologii tynków gipsowych maszynowych i ręcznych firmy Knauf. Chciałem przybliżyć ich zalety i uświadomić o nieuchronności szerokiego ich stosowania. Mam nadzieję, że informacje w nim zawarte będą inspiracją do głębszego zainteresowania tą dziedziną. Polskie budownictwo potrzebuje ekonomicznej, szybkiej i dobrej jakościowo technologii tynkowania wnętrz. Ona już jest i można z niej skorzystać.

Autor: mgr inż. Władysław Walawko
SL - Knauf Warszawa